Schaamte: het laatste taboe

Je hebt een brakke nacht gehad en je humeur is ver beneden nulpunt. Je praat net iets te hard (ook wel schreeuwen genoemd ;-) tegen alles wat zich in je vaarwater waagt. Je hebt geen zin in de dag, geen zin in het werk en zelfs geen zin om je überhaubt aan te kleden. Tijdens het ontbijt zit je met een donderwolk boven je hoofd in je koffie te roeren. Het is zeven uur en de dag moet nog beginnen... Echt een moment om in te lijsten, vind je niet? Stel je voor: ziehier de niets verhullende foto’s-zonder-filter. Nu nog even op Facebook plaatsen en wachten op likes.

Toch maar niet gedaan. Maar waarom doen we dat niet: belabberde baalmomenten delen? Het antwoord is eenvoudig: het is schaamte die ons tegenhoudt. We zijn intelligent genoeg om meestal de mooie dingen te delen. Oké, af en toe delen we een grappige uitglijder of openhartige ontboezeming. Maar echt iets delen wat grondig misgaat en waar je je vreselijk voor schaamt? Mijn hobby is het in ieder geval niet. Van mij krijg je geen foto’s te zien als mijn ochtend op bovengenoemde manier begint, beschaamde baler als ik ben...

Misschien is dit wel het laatste taboe: schaamte. Dat het leven niet perfect was, wisten we al. Maar hoe dat er dan uitziet, is een heel nieuw verhaal. We voelen aan ons lijf en het leven van alledag dat wens en realiteit soms verbijsterend ver uit elkaar kunnen liggen. En dan zijn het juist deze worstelingen waar we ons voor schamen. En dan denken ook vaak dat we de enige zijn, wat het probleem alleen nog maar groter maakt.  

Gek eigenlijk, als je weet dat ons handelen lang niet altijd verband heeft met pijn. Op zaken als een moeilijke jeugd, vreemdgaande echtgenoot of een ziek kind heb je zelf echt maar weinig invloed. Maar toch die schaamte, alsof je de ellende over jezelf afgeroepen zou hebben. Want dat is wat we vaak denken. Zeker in een samenleving waar men denkt dat leven maakbaar is, lijkt tegenslag dan dus een persoonlijke keuze. Met als gevolg dat we ons schamen als het tegenzit. Want je kunt er toch altijd nog wat aan doen?

Natuurlijk heb je altijd een keuze, wat betreft je houding bijvoorbeeld. Een sterke geest kan een hoop moeilijkheden aan. Maar eerst is daar altijd verdriet en teleurstelling over hoe de zaken zijn gelopen, tegen de wensen in. Ik pleit ervoor dat gewoon maar toe te geven. Het maakt ons menselijker, want tegenslag is voor ons allemaal min of meer onvermijdelijk.

Maar dan die schaamte. Louis Tas, een bekende Amsterdamse psychiater heeft veel over dit onderwerp gezegd. Hij en zijn Joodse familie hadden tijdens de oorlog verschrikkelijk geleden onder de Nazi’s. Tas vond het opvallend dat daar naderhand zo weinig over gesproken werd. Hij dacht de oorzaak gevonden te hebben: schaamte. Hij zei over het Joodse trauma: “Het besef te behoren tot een groep die straffeloos kon worden vernederd en mishandeld was uiterst schaamteverwekkend.”

Dit maakte het probleem dubbel zo groot. De laag van schaamte maakte het proces van delen én helen alleen maar moeilijker. Men dacht het probleem te vermijden door er niet over te praten: te pijnlijk. Hoe begrijpelijk misschien ook, de gevolgen van het verleden bleven daardoor als een echo doorwerken. Soms generaties lang.

Iedereen krijgt met leed te maken, in alle soorten en maten. Sommigen een afschuwelijk trauma, soms kleinere persoonlijke problemen. Wat dan te doen? Louis Tas adviseerde: “Wat beslist niet helpt is zeggen: Ja maar dáár hoef je je toch niet voor te schamen? Dat is les één voor elke hulpverlener: zeg dat nooit. Met andere woorden: hij krijgt ook nog opdracht om zich voor zijn schaamte te schamen. Wat vooral helpt, is laten merken dat je hem begrijpt, dat je kans ziet om met hem mee te voelen.”

Maar wat te doen als wij ons schamen? Brené Brown, een bekende schrijfster die veel onderzoek deed naar schaamte, zei het zo: “Als we willen dat schaamte ons leven gaat beheersen, moeten we drie dingen doen: verdringen, verzwijgen en veroordelen. Wanneer er iets beschamends gebeurt en we houden het binnen, dan gaat het groeien en woekeren. Het gaat aan ons vreten. Daarom moeten we onze ervaring juist met anderen delen. Schaamte ontstaat tussen mensen, maar verdwijnt ook tussen mensen. Als we iemand kunnen vinden die het waard is om ons verhaal aan te horen, dan moeten we het vertellen. Schaamte verliest aan kracht wanneer we erover praten.”

Zoals ik al zei, was ik zelf ook een beschaamde baler. Want wát duurde het lang voordat ik tien jaar geleden ein-de-lijk eens naar een coach ging met de vragen die ik toentertijd had. Er moest blijkbaar eerst van alles in mijn leven omvallen voordat ik over mijn schaamte heen durfde te stappen om in coaching te gaan. Maar wat een opluchting was het om te zien dat het alleen maar heel goed voor me was. Blijkbaar was dat nodig: gewoon erover praten. En dat geldt voor ons allemaal: Praat erover, met mensen die je vertrouwt: een goede vriendin, een empathische broer, of, indien nodig een coach.  

Paradoxaal eigenlijk. Want je moet precies het tegenovergestelde doen van wat je gevoel je ingeeft. Juist als je je ergens voor schaamt: délen dat verhaal! Want dit is het moment waarop je kunt beginnen met verwerken. En dat gaat niet in je eentje, jij en ik hebben elkaar nodig. Brown zegt hierover: "Als je een vriend of vriendin hebt, of een paar vrienden of familieleden die je imperfecte, kwetsbare en sterke kanten volledig aanvaarden en je een gevoel van verbondenheid geven, dan heb je ongelofelijk veel geluk."

Nu ben ik zelf coach en begrijp ik dat mensen soms over zichzelf heen moeten stappen om hulp te zoeken. Daarom vind ik het zo moedig als coachees in mijn praktijk openheid durven geven over de problemen die hen aan mijn tafel heeft doen belanden. Dapper én essentieel voor een vruchtbaar coachingstraject. Elk mens heeft blijkbaar aarzeling om ellende te delen. Maar als je daarvan loskomt, kun je over de pijn praten en beginnen met heel worden.

Zo werkt het in mijn coachingspraktijk, maar ook in het dagelijks leven. Jij en ik zijn echt niet de enige met gestreste ochtenden, mislukte plannen en een vermoeid lijf. En ook al pleit ik er niet voor om onze ellende dan maar een-twee-drie op Facebook te gooien: een beetje meer eerlijkheid kan geen kwaad. En dan maar gewoon luisteren, begrijpen en meevoelen, dwars door de schaamte heen. En je zult zien wat een opluchting en bevrijding dat geeft!

 

 

 

 

 

 

Bron citaten Louis Tas: https://www.groene.nl/artikel/louis-tas